Qumalak Ashu

Kumalak — 41 daşla yerinə yetirilən ənənəvi Qazax fal açma təcrübəsidir. Qərb astrologiyası ilə əlaqəsi yoxdur: öz tarixi, öz mərasimi və öz rəmzlər dili var. Daşlar əllə üç hissəyə bölünür, dördə bölmədən qalan qalıqlar isə 3×3 cədvəldə düzülür.

Çöl mədəniyyətində “kumalak açan” insan hörmət qazanırdı: yol, mübahisə, itmiş mal-qara və ya gələcək barədə ona məsləhət üçün gəlirdilər. Ənənə ustaddan şagirdə, nəsildən-nəslə şifahi şəkildə ötürülüb və Qazaxların mənəvi və etnoqrafik mirasının bir hissəsidir.

41 daş ovucda toplanır və əllə üç hissəyə bölünür. Hər hissənin daşları dörd-dörd sayılır, qalıq (1–4) cədvəlin bir xanasına qoyulur. Mərasim üç dəfə təkrarlanır və doqquz dəyərdən ibarət 3×3 cədvəl yaranır. Tətbiqdəki 3D əl bu hərəkəti real vaxtda eynilə canlandırır.

Ənənəvi kumalak dəsti tam olaraq 41 daşdır — buna görə ona “qırx bir kumalak” (qyryq bir qūmalaq) deyilir. Çınqıl daşı, quru topa, paxla və ya dəri muncuq işlədilib; önəmli olan material deyil, say və hərəkətdir. 41 sayı mərasimin dəyişməz əsasıdır.

Doqquz xananın hər birindəki say (1–4) və onların bir-birinə görə düzülüşü — kumalakçının oxuduğu şeydir. Üst sıra çox vaxt sual verənlə, orta sıra şərait və ətraf mühitlə, alt sıra isə ehtimal olunan nəticə ilə əlaqələndirilir. Dəqiq mənalar məktəbdən məktəbə, ustaddan ustada dəyişir: bu sərt bir düstur deyil, yaşayan şifahi sənətdir.

Cədvəlin müəyyən naxışlarının öz adı və mənası var — bu kumalağa xas rəmzlər dilidir. Aşağıda bir neçə məşhur fiqur verilmişdir.

Kumalağı açan kəsə “kumalakçı” deyirdilər. Ona boş deyil, düşünülmüş suallarla gəlirdilər; şərh təsəlli vermək və yol göstərmək niyyəti ilə, düşüncəli şəkildə verilirdi. Ənənədə yazılmamış bir etik qanun vardı: mərasimə hörmətlə yanaşmaq və onu pislik üçün istifadə etməmək.

Daş və saya əsaslanan bu cür fal açma yalnız Qazaxlara xas deyil; oxşar formaları Qırğızlarda, Özbəklərdə, Türkmənlərdə və digər türk xalqlarında da var. Buna görə tətbiq yeddi dildə hazırlandı: bu, bütün türk çölünün ortaq mirasıdır.

Şəhərli gənc nəsil üçün bu ənənə unudulmağa başladı. Tətbiqin məqsədi — kumalağı sənədləşdirmək və onu yeddi dildə (qazax, rus, ingilis, türk, azərbaycan, özbək, qırğız) əlçatan edərək türk xalqlarının mədəni mirası kimi qorumaqdır.